Uzun müddət kollektiv mülkiyyət münasibətləri şəraitində yaşamış Azərbaycan vətəndaşlarının müstəqillik qazandıqdan sonra əmlak sahibi olmaq və əmlak əldə etmək hissləri də güclənməyə başladı. Iqtisadiyyatın liberallaşdırılması, sahib¬karlığın qanunvericilik bazasının yaradılması və dünya iqtisadiyyatına inteqrasiya fonunda yeni mülkiyyət münasibətləri də formalaşaraq inkişaf etməyə başladı. «Azərbaycan Respublikasının dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi haqqında» 07 yanvar 1993-cü il və «Mənzil fondunun özəlləşdirilməsi haqqında» 26 yanvar 1993-cü il tarixli qanunların qəbulundan sonra ölkədə daşınmaz əmlak bazarının yaranmasına start verildi.

Hazırda əmlakla bağlı aparılan əməliyyatlar maraqları müxtəlif olan tərəflər arasındakı münasibətlərin xüsusi bir formasını almışdır. Bu əməliyyatlar –sadə və mürəkkəbliyindən asılı olmayaraq hüquqi, iqtisadi, sosial-psixoloji biliklərin zəruriliyini, tərəflər arasında dialoq qurmaq qabiliyyətini bütün sövdələşmə iştirakçılarından tələb edir.

Azərbaycanda hələ XIX əsrin sonlarından mövcud olan rieltor fəaliyyəti populyarlığını belə bir məqamda bərpa etməyə başlamışdır. Artıq əmlak sahibi olmuş insanlar sərbəst və istəklərinə uyğun olaraq mülkiyyətlərindən bu və ya digər məqsədlər üçün istifadə edə bilərlərki, bu da rieltor xidmətlərinə təlabatın artmasına səbəb olmuşdur. Belə ki, hazırda elə bir insan tapmaq çətindir ki, o, ev almaq, evini satmaq, yenisini əldə etmək və yaxud kirayə vermək, kirayədə qalmaq kimi məsələlərdən biri və ya bir neçəsi ilə üzləşməsin və bu barədə rieltorlara müraciət etməsin. Lakin məlumdur ki, bütün bu istəkləri müvəffəqiyyətlə reallaşdırmaq üçün peşəkarlıq mühüm şərtdir.

Yalnız təcrübəli rieltor müxtəlif variantdan lazım olanını seçə bilər, əmlakı daha baha sata və ya daha ücuz ala bilər, müştərinin alıcılıq qabiliyyətini müəyyənləşdirər, qısa vaxtda müxtəlif arayışları yığıb mülkiyyətçinin hüquqlarını pozmadan zəmanət ilə əqdlərin bağlanmasına yönəlmiş xidmət göstərə bilər.

Xəstənin həkimə ehtiyacı olduğu kimi, əmlakla bağlı əməliyyatların da rieltor müdaxiləsinə ehtiyacı vardır. Yəni rieltor əminlik, təhlükəsizlik və operativlik anlayış¬larını özündə cəmləşdirməli, xüsusi keyfiyyətlərə malik olmalıdır. Rieltor ali iqtisadi və ya hüquqi təhsilli, ziyalı və ağıllı insandır. O, gözəl həmsöhbət, həssas psixoloq və nəhayət vicdanlı vətəndaşdır. Rieltor, eyni zamanda, mənzil-yaşayış məsələlərinin bütün xırdalıqlarını və qanunları yaxşı bilir. Yeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki, rieltor peşəsinə Azərbaycanda həmişə hörmətlə yanaşılıb.

XX əsrin əvvəlinin Bakısıda bizə bu fəaliyyətlə bağlı mühüm bilgilər verir. Bu gün olduğu kimi o dövrdə də Bakı kapitalın və insanların mərkəzləşdiyi, tikintinin, bankçılığın, əmlak bazarının inkişaf etdiyi şəhər idi. Belə bir vəziyyətdə isə bu şəhərdə hökmən rieltor olmalı idi. O dövrün Bakısını göz önündə canlandırmaqdan ötrü Manaf Süleymanovun «Eşitdiklərim, oxuduqlarım, gördüklərim» kitabından dəyərli vəsait ola bilməz. Bu kitabda oxuyuruq:

-…«Osmanov bunu eşidən kimi birjaya yollanır, dəllal tapıb mülkü satdırır».

-…«Hacı Qasımovun podratla bina tikmək kontoru ilə yanaşı böyük ticarət mağazaları vardı, hər növ inşaat materialı satırdı».

-…«Banket və məclislərdə hər kəs varına və nüfuzuna görə ayrılan yerdə, stulda otururdu. Künclərdə dəllallar və iş düzəldənlər, yan tərəflərdə zavod sahibləri, ortada isə bankirlər, maliyyə nəhəngləri, neftxudalar əyləşərdilər. Hər stolun arxasındakı stulların qoyuluşunda bir məna vardı. Salon özlüyündə iqtisadi xəritəyə oxşayırdı. Sərvətin artması və azalması ilə ildən-ilə bu xəritəyə əl gəzdirilərdi, birdən küncdəki, heç kəsin vaxtilə saymadığı, nəzəri cəlb etməyən dəllal gözlənilmədən mərkəzə keçərdi və əksinə, mərkəzdə ən mötəbər yerdə əyləşənlər yoxa çıxardı. Bəzən xəritə hər ay təshih olunar və yerlər dəyişərdi»…

-…«Bir qarış torpaq bir ovuc qızıla satılırdı».

Həmin dövrün nəşrlərində əmlak satışı elanlarının olması rieltor fəaliyyətinin reklamla bağlılığının ciddi tarixi sübutudur.

Oxşarlıq vardır, bu günün mənzərəsinə bənzəyir, elə deyilmi?

Nəzərə alaq ki, müasir daşınmaz əmlakı o dövrki daşınmaz əmlak bazarından keyfiyyət və kəmiyyətcə fərqlənir. Digər baxımdan bazar iqtisadiyyatı prinsiplərinin ölkəmizdə tətbiqi davam etdikcə rieltor xidmətlərinə də artıq tələbat artır. Rieltor xidmətləri genişləndikcə bu fəaliyyət növü strukturlaşır və ölkəmizdə torpaq, ofis və birja rieltorları da yaranır.

Inanırıq ki, tarixi ənənələrə malik olan rieltor peşəsi haqqında, bu peşənin müasir tələblərini əhatə edən və bazar iştirakçılarının maarifləndirilməsi məqsədilə hazırlanmış nəşri oxumaq, öyrənmək bu baxımdan faydalı olacaqdır.

«Əmlak Bazarı Iştirakçıları» Ictimai Birliyi