Tikinti şirkətlərinin çoxunda həmkarlar ittifaqları mövcud olmadığından, bu sahədə  hüquqları pozulan, xüsusilə də tikinti zamanı xəsarət alan onlarca işçinin hüquqlarının qorunmasında çətinlik yaranır
Bütün dövrlərdə olduğu kimi, bu gün də İnsanların normal yaşamasıonların məşğulluq səviyyəsindən asılıdır. Təsadüfi deyil ki, yoxsul təbəqəyə aid əhalinin əsas hissəsi məhz işsizlik problemlərindən əziyyət çəkənlərdir.

Son illər Azərbaycanda işsizliyin aradan qaldırılması istiqamətində xeyli işlər görülsə də, bu sahədə problemlər qalmaqdadır. Bunun da əsas tərəflərindən biri işləyən insanların əmək hüquqlarının pozulması ilə bağlıdır. Problemin bu tərəfinin çözümü ilə isə Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasıdır.  
Müsahibimiz Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının sədri, Milli Məclisin üzvü Səttar Mehbalıyevdir. 
- Səttar müəllim, Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyası vətəndaşların əmək hüquqlarının qorunması baxımından fəaliyyətini əsasən hansı istiqamətdə qurub? Başqa sözlə desək, daha çox hansı məsələlərə diqqət yetirir?
- Dünyada gedən qloballaşma prosesi həyatın bütün sahələrinə bu və ya başqa şəkildə təsir göstərməkdədir. Əmək adamlarının hüquqları işəgötürənlər, xüsusilə transmilli şirkətlər tərəfindən pozulur. Beynəlxalq ticarət-təsərrüfat əlaqələrinin liberallaşması ölkələr və xalqlar arasında qeyri-bərabərliyi artırır, məşğulluq və sosial inkişaf sahəsində yeni-yeni problemlər ortaya çıxarır.
Belə bir şəraitdə Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyası əməkçilərin sosial, əmək hüquqlarının və mənafelərinin müdafiəsi, qəbul olunan qanun və qərarların sosial yönümünün güclənməsi üçün ardıcıl iş aparır, iş yerlərinin qorunub saxlanmasına, yeni iş yerlərinin yaradılmasına, əməkhaqqının artırılmasına, əmək qanunvericiliyinin təkmilləşdirilməsinə, istehsalatda təhlükəsizlik texnikasının yaxşılaşdırılmasına, həmkarlar ittifaqlarının hüquq və azadlıqlarının məhdudlaşdırılmasının qarşısının alınması istiqamətində daha təsirli tədbirlərin həyata keçirilməsinə çalışır və Beynəlxalq Əmək Təşkilatının konvensiyalarının və Avropa Sosial Xartiyasının tələblərinə əməl olunması üçün bütün imkanlarından istifadə edir.
Həmkarlar İttifaqı olaraq, biz bütün mümkün vasitələrlə vətəndaşların əmək hüquqlarının pozulmasına qarşı çıxır, əmək qanunvericiliyinin tələblərinə əməl olunmasına çalışırıq.
-Təşkilatınız tərəfindən hazırlanan «Baş Kollektıv Saziş»ın əhəmiyyəti nədən ibarətdir?
- Məlum olduğu kimi, Kollektiv Saziş - müvafiq icra hakimiyyəti orqanı, həmkarlar ittifaqlarının və işəgötürənlərin birlikləri arasında bağlanan, işçilərin əmək şəraitinin  yaxşılaşdırılması, əməyin mühafizəsi, məşğulluğun təmin edilməsi və digər sosial müdafiə tədbirlərinin həyata keçirilməsi sahəsində  birgə  fəaliyyətə  dair  tərəflərin  öhdəliklərini müəyyən edən razılaşmadır. Baş Kollektiv Sazişin məqsədi sosial-iqtisadi va sosial-əmək münasibətləri üzrə tərəflərin, yəni hökümətin, Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının va Sahıbkarlar Təşkilatları Milli Konfederasiyasının mövqelərinin və  fəaliyyət  istiqamətlərinin uyğunlaşdırılmasından ibarətdir. Dövlətin sosial siyasətinin başlıca məqsədi olan yoxsulluğun azaldılması, işsizliyin aradan qaldırılması, insanların layiqli yaşayışının, iqtisadiyyatın bütün sahələrində gender bərabərliyinin təmin edilməsində  tərəflərin  mövqeləri  həmişə  üst-üstə  düşərsə, şübhəsiz  ki, problemlərin həlli də asanlaşacaq. Bununla əlaqədar Baş Kollektiv Sazişə hər üç sosial tərəfdaşın  fəaliyyətində prioritet yer tutan iqtisadiyyatın artırılması, əməkhaqqlarının, о cümlədən minimum əməkhaqqının və yaşayış minimumunun  beynəlxalq normalara çatdırılması, məşğulluğa kömək göstərilməsi, əməyin mühafizəsi, ekoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsi, işçilərin sosial müdafiəsi üzrə tədbirlərin görülməsı, sosial tərəfdaşların gücləndirilməsi və bütün cəmiyyəti maraqlandıran bu kimi digər aktual öhdəliklər daxil edilir.
- Bu gün Azərbaycanda insanların əmək hüquqları hansı sahələrdə daha çox pozulur va bu, əsasən hansı məqamlarla bağlı olur?
- Hər bir cəmiyyətdə uğur əldə etməyin başlıca şərtlərindən biri qanunların aliliyinin təmin olunmasıdır. Təbii ki, hər kəsin konstitusiya ilə təsbit edilmiş əmək, təhsil, mənzil və digər hüquqlarının qorunmasına dövlət tərəfindən etibarlı təminat verilir. Lakin bu məsələlər daim ictimai nəzarətdə olmalı, cəmiyyətdə ardıcıl hüquqi maarifləndirmə işi apaılmalı, müşahidə olunan çatışmazlıqlar tezliklə aradan qaldırılmalıdır. Işçilərin əmək və istirahət hüquqlarının pozulması ilə bağlı hər bir siqnal ciddi şəkildə araşdırılaraq həmkarlar ittifaqlarının səlahiyyətləri çərçivəsində təqsirkar şəxslərə qarşı qanunvericiliyə uyğun qaydada tədbirlər görülməlidir. Bu işdə kütləvi informasiya vasitələrinin, o cümlədən internetin imkanlarından səmərəli istifadə olunmalıdır.
Araşdırmalardan məlumdur ki, Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasına və sahə həmkarlar ittifaqlarına daxil olan ərizə və şikayətlərin tərkibində əsasən əmək münasibətlərinin rəsmiləşdirilməsi və xitam verilməsi, məzuniyyətlə bağlı ödənclərin hesablanması və verilməsi, əmək hüquqlarının pozulması və s. məsələlər öz əksini tapır. Bu müraciətlərin hər biri diqqətlə araşdırılaraq müvafiq tədbirlər görülməsi üçün səylər göstərilir. Elə hallar da olur ki, həmkarlar ittifaqlarının müdaxiləsindən sonra, o cümlədən, məhkəmə yolu ilə, yüzlərlə insan iş yerlərinə bərpa olunur.
Hesab edirəm ki, yol verilən pozuntuların əsas səbəbləri, müəssisə və təşkilatlarda əmək qanunvericiliyinin yaxşı öyrənilməməsi və rəhbərlərin özbaşınalığı ilə bağlıdır. Bununla əlaqədar hüquqi maarifləndirmə işinin canlandırılması müstəsna əhəmiyyət daşıyır.
- Azərbaycan vətəndaşlarının hüquqlarının xarici şirkətlərdə pozulması ilə bağlı məsələlər nə dərəcədə ciddidir?
- İqtisadiyyatın qeyri-dövlət  sektorundakı müəssisə və təşkilatlarda çalışan işçilər öz mülki, əmək, sosial-iqtisadi hüquqlarının pozulması ilə bağlı həmkarlar ittifaqı orqanlarına müraciətlər edirlər. Belə müraciətlər özəl sektorda və xarici sərmayəli müəssisə və təşkilatlarda işləyənlərdən daha çox daxil olur. Təkcə 2009-cu il ərzində 3700 ərizə və şikayət daxil olmuşdur. Bunlardan 280-i işə bərpa olunmaq haqqında, 600-ü isə sosial-iqtisadi və digər məsələlərlə bağlı olmuşdur ki, həmin  müraciətlər də  əsasən öz müsbət həllini tapmışdır.
İşçilərin  müraciətlərində qaldırılan problemlərin araşdırılması göstərir ki, bir çox  özəl, birgə və xarici müəssisələrdə sosial-əmək münasibətləri ölkənin mövcud əmək qanunvericiliyinin pozulması ilə müşayiət olunur. Vətəndaşlar işə əmək müqaviləsi bağlanmadan qəbul edilirlər, fəhlə və qulluqçular üçün uzadılmış iş günü müəyyən edilir, ödənişli əmək məəzuniyyətləri verilmir, işçilər qeyri-qanuni olaraq işdən çıxarılır, əmək qabiliyyətini müvəqqəti olaraq itirməyə görə müavinətlər verilmir.  Uzun illər bir çox müəssisələrdə, xüsusən də xarici şirkətlərdə çalışan vətəndaşlar belə vəziyyətlə üzləşmişlər.
Həmin müəssisələrdə çalışan işçilər ehtiyac ucbatından onlara verilən əməkhaqqı ilə razılaşmalı olurlar. Bu isə analoji profildə çalışan xarici mütəxəssislərə verilən əməkhaqqından bir neçə dəfə aşağıdır. Belə hallar  həmkarlar ittifaqı təşkilatlarının olmadığı müəssisələrdə daha çox rast gəlinir.
Bu sahədə bəzi problemlərə də toxunmaq istəyirəm. Burada ən başlıca  problem işəgötürənlərin, xüsusən də transmilli şirkətlərdə, özəl və birgə müəssisələrdə- həmkarlar təşkilatlarının yaradılmasına qarşı müqavimətlərdir. Bəzi işəgötürənlər həmkarlar ittifaqı təşkilatı yaratmaq qərarına gəlmiş işçilərlə razılaşsa da, sonradan həmkarlar ittifaqını "korporativ" struktura, həmkarlar ittifaqı komitəsini isə "sosial şöbəyə" çevirmək istəyirlər. Bu məqsədə çatmadıqda, həmkarlar ittifaqına təzyiq göstərərək fəaliyyətlərini iflic edirlər.
Məlumdur ki, həmkarlar ittifaqı təşkilatının yaradılmasına mane olan özəl şirkətlərdə işçilərin əmək hüquqları kobud şəkildə pozulur. Bu sözləri tikinti ilə məşğul olan şirkətlərə də aid etmək olar. Tikinti şirkətlərinin çoxunda həmkarlar ittifaqları mövcud olmadığından, bu sahədə hüquqları pozulan, xüsusilə də tikinti zamanı xəsarət alan onlarca işçinin hüquqlarının qorunmasına yardımçı olmağa çətinlik çəkirik.
- Hazırda dünyada davam edən iqtisadi böhranın nəticəsi olaraq bir çox şirkətlərin iş fəaliyyəti məhdudlaşır və ya tamamilə dayanır. Bu zaman işçilərin əmək hüquqları hansı səviyyədə təmin edilməlidir? Yəni, qanunla işdən azad edilən şəxs iki ay əvvəldən xəbərdar edilməlidir məsələsinə necə əməl edilir?
- Azərbaycan Respublıkasının Əmək Məcəlləsinin 77-ci maddəsinin birinci hissəsində göstərilir ki, işçilərin sayı azaldıqda və ya ştatları ixtisar olunduqda, yəni Məcəllənin 70-ci maddəsinin “b” bəndi ilə işəgötürən əmək müqaviləsini ləğv etməzdən azı iki ay əvvəl işçini rəsmi xəbərdar etməlidir. Xəbərdarlıq müddəti ərzində hər iş həftəsində əmək haqqı saxlanılmaqla iş axtarmağa imkan yaradılması məqsədi ilə işçi azı bir iş günü əmək funksiyasının icrasından azad edilir. Əmək müqaviləsi Məcəllənin 70-ci maddəsinin “a” (yəni, müəssisə ləğv edildikdə) və “b” bəndləri ilə (yəni, işçilərin sayı və ya ştatları ixtisar edildikdə) ləğv edilərkən işçilərə orta əmək haqqından az olmamaqla işdənçıxarma müavinəti, işdən çıxarıldığı gündən yeni işə düzələn günədək ikinci və üçüncü aylar üçün orta əmək haqqı ödənilir.
İşəgötürən,  müəyyən edilmiş xəbərdarlıq müddəti əvəzinə işçiyə onun razılığı ilə azı iki aylıq əmək haqqını bir dəfəyə ödəməklə müvafiq əsasla əmək müqaviləsinə xitam verə bilər. Nəzərdə tutulan orta əmək haqqı Baş Məşğulluq İdarəsi və onun yerli orqanları tərəfindən işçiyə verilən müvafiq arayışlar əsasında ödənilir. Həmin arayış işdən çıxan gündən bir ay müddətində Baş Məşğulluq İdarəsi və onun yerli orqanlarında qeydiyyata alınan şəxslərə verilir. Bu ödəmələr işəgötürən, müəssisə ləğv edildikdə müəssisə ləğv edildikdə isə onun əmlakının yeni mülkiyyətçisi tərəfindən ödənilməlidir. Lakin bu qayda əmək haqqının bir dəfəyə ödənildiyi hala şamil olunmur.
- Faiz etibarilə götürsək, bu gün ölkədə fəaliyyət göstərən müəssisələrin nə qədərində həmkarlar təşkilatı var? Olmayan yerlərdə yaradılması istiqamətində hansı tədbirlər görülür?
- Ümumilikdə onu deyim ki, 2009-cu il yanvarın 1-ə olan məlumata əsasən, Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyası 28 sahə və sahələrarası həmkarlar ittifaqı təşkilatlarını birləşdirir ki, onların da sıralarında 1,6 milyon həmkarlar ittifaqı üzvü vardır. Respublikanın şəhər və rayonlarında sahə həmkarlar ittifaqı birlikləri çərçivəsində həmkarlar ittifaqı şəhər və rayon komitələri fəaliyyət göstərir. Son 4 ildə 451 yeni həmkarlar ittifaqı təşkilatı təsis edilmişdir. Son iki ildə isə mülkiyyət münasibətlərindən asılı olmayaraq 200-dən yuxarı müəssisə və təşkilatda yeni həmkarlar ittifaqları yaradılmışdır. Bu təşkilatlar 17000-ə yaxın üzvü birləşdrir.